Τα ρήματα

Ο ενεστώτας στη ζωή μας




Ο ενεστώτας είναι από τους πιο σύνθετους ρηματικούς χρόνους. Στη ελληνική γλώσσα, τυπικά, τον χρησιμοποιούμε για να συμβολίσουμε ένα γεγονός που εξελίσσεται τη στιγμή που μιλάμε --δηλαδή στο παρόν. Αυτός είναι ο λόγος που τον κατατάσσουμε στους εξακολουθητικούς ρηματικούς χρόνους.

Όταν όμως μιλάμε για ένα γεγονός που συμβαίνει στο παρόν (όποια και αν είναι η διάρκειά του), δεν θα πρέπει να σκεφτείτε ότι ζούμε μόνο γι’ αυτή τη στιγμή· ότι ο κόσμος αρχίζει και τελειώνει σ’ αυτό το γεγονός· και πως ό, τ ι προηγήθηκε είναι βυθισμένο στο σκοτάδι και την ανυπαρξία.

Αντίθετα, έχουμε την αίσθηση ότι ο κόσμος και η ζωή μας έχουν μια συνέχεια. Ότι υπάρχουν γεγονότα που εμφανίζονται συνεχώς -με κανονικό ρυθμό- και τα οποία μπορούμε να προγραμματίσουμε, να προβλέψουμε και, ως ένα βαθμό, να ελέγξουμε.

Αυτή την αίσθηση της κανονικότητας και της συνέχειας των γεγονότων την αποδίδουμε με τον ενεστώτα.
Δείτε τώρα σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούμε τον ενεστώτα:

1. Όταν περιγράφουμε μια δραστηριότητα που εξελίσσεται ταυτόχρονα σχεδόν με τη στιγμή που μιλάμε ή γράφουμε.

•   Η δασκάλα βλέπει έναν μπόμπιρα όρθιο πάνω στο θρανίο λίγο πριν αρχίσει το μάθημα. Τον ρωτάει έκπληκτη:
-Τι κάνεις εκεί πάνω;
  Αυτός απαντά: «Τους δείχνω πόσο ψηλός είμαι»!

2. Όταν θέλουμε να δείξουμε υπάρχει μια σταθερή και δοκιμασμένη μέθοδος για να πετύχουμε το αποτέλεσμα που επιδιώκουμε.

Τυπικό παράδειγμα, οι συνταγές μαγειρικής:

•   Σπανάκι με μύδια: Καθαρίζετε εξωτερικά τα μύδια με σύρμα ψιλό για να φύγει η άμμος και τα ξεπλένετε καλά. Βάζετε σε μια κατσαρόλα το κρεμμύδι να μαραθεί με βούτυρο για 5 λεπτά σε μέτρια φωτιά. Προσθέτετε ανακατεύοντας τα μύδια και το σκόρδο, τον άνηθο, τον μαϊντανό και τέλος το σπανάκι πολύ καλά πλυμένο και χοντροκομμένο.
Αφήνετε να βράσουν 25 με 30 λεπτά και τα σερβίρετε ζεστά.

3. Όταν αναφερόμαστε σε μια συνήθεια.

•   Ο Νίκος πίνει το τζιν με λεμονάδα.

4. Όταν παραθέτουμε μια γενικά αποδεκτή διαπίστωση ή μια επιστημονική παραδοχή που θεωρείται αληθής..

•   Το άθροισμα των γωνιών ενός τριγώνου ισούται με 180 μοίρες.
5. Όταν αναφερόμαστε σ’ ένα γεγονός που η εμπειρία μάς έχει δείξει ότι χαρακτηρίζεται από κανονικότητα και σταθερότητα.

• Όποτε έρχομαι στο σπίτι, εσύ λείπεις.

6. Όταν παρουσιάζουμε μια ιδιότητα που θεωρούμε μόνιμη ή σταθερή.

•   Ο Έκτορας έχει ταλέντο στη ζωγραφική.

7. Όταν αναφερόμαστε σε ένα προγραμματισμένο γεγονός. (Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, το ρήμα ακολουθείται από μια επιρρηματική ή προθετική φράση).

•   Το τρένο φεύγει στις πέντε.
•   Αύριο, φεύγω για Θεσσαλονίκη.
Ο ενεστώτας στους ορισμούς

Ο αγαπημένος ενεστώτας
των δημοσιογράφων



•   Είναι 10 η ώρα το πρωί. Ο ληστής, με το όπλο στο χέρι, μπαίνει στην Τράπεζα και ακινητοποιεί τους υπαλλήλους…

Τέτοιες αφηγήσεις ακούτε συχνά στα δελτία ειδήσεων: Τα γεγονότα δεν εκτυλίσσονται τη στιγμή της εκφώνησης· έχουν προηγηθεί· ανήκουν πλέον στο παρελθόν.

Ο συντάκτης όμως ή ο εκφωνητής επιλέγει αυτή τη μέθοδο, για να προσδώσει δραματικό τόνο στην αφήγησή του και ταυτόχρονα να μας μετατρέψει σε «μάρτυρες» του γεγονότος που αφηγείται. Αυτός ο ενεστώτας ονομάζεται ιστορικός.

Ο ενεστώτας στην… πολιτική



Έχετε προσέξει ότι στις προεκλογικές περιόδους οι πολιτικοί μας δεν χρησιμοποιούν πλέον μέλλοντα χρόνο;

Πέρασε η εποχή που ακούγαμε ή διαβάζαμε κείμενα όπως αυτό:

•   Θα βελτιώσουμε το σύστημα υγείας.
•   Θα επανδρώσουμε με γιατρούς όλα τα περιφερειακά νοσοκομεία.
•   Θα… θα… θα…

Τι μας λένε;

•   Το σύστημα υγείας βελτιώνεται.
•   Επανδρώνονται με γιατρούς όλα τα περιφερειακά νοσοκομεία της χώρας.
•   Τριπλασιάζονται οι δαπάνες για τη δημόσια υγεία.
•   Λαμβάνεται μέριμνα για τις πολύτεκνες οικογένειες.
Γιατί όμως οι πολιτικοί εγκαταλείψαν τον μέλλοντα και χρησιμοποιούν τον ενεστώτα στα προεκλογικά μηνύματα;

Μήπως οι υπεύθυνοι για την προεκλογική εκστρατεία των κομμάτων (εκείνων που διεκδικούν την εξουσία) γνωρίζουν κάτι που εμείς αγνοούμε;

Ας δούμε τι συμβαίνει.

Πρώτον: Ένας πολιτικός που χρησιμοποιεί ρήματα σε μέλλοντα χρόνο φαίνεται να δίνει υποσχέσεις -και από αυτές, δόξα τω Θεώ, έχουμε χορτάσει. Θυμηθείτε το παλιό, γνωστό ανέκδοτο: «Θα σας φτιάξουμε και ποτάμια!»

Συμπέρασμα: Τα «θα» δεν πείθουν κανέναν.

Και δεύτερον: Με τον ενεστώτα, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Μπορούμε να τον χρησιμοποιήσουμε σε πολλές περιπτώσεις.

Ας υποθέσουμε ότι διαβάζετε το διαφημιστικό φυλλάδιο ενός κόμματος που κυβερνούσε και ότι το κόμμα αυτό διεκδικεί την ανανέωση της λαϊκής εντολής για να… συνεχίσει το έργο του.

•   Το σύστημα υγείας βελτιώνεται.

Προσέξτε τον χρόνο του ρήματος "βελτιώνεται".
Τι σημαίνει αυτός ο ενεστώτας;

I. Ότι το σύστημα υγείας βελτιώνεται τώρα; Τη στιγμή που μιλάμε;
II. Ότι έχει αρχίσει να βελτιώνεται;
III. Ότι πρόκειται (μελλοντικά δηλαδή) να βελτιωθεί;
IV. Ότι είναι βέβαιη η βελτίωσή του;
V. Ότι η βελτίωση του συστήματος υγείας βρίσκεται στο τελευταίο της στάδιο;

Αν ισχύει η εκδοχή Ι, το κόμμα που κυβερνούσε παραδέχεται ότι περίμενε τους τελευταίους μήνες -πριν τις εκλογές- για να βελτιώσει το σύστημα υγείας.

Αν ισχύει η εκδοχή ΙΙ, θα έπρεπε να χρησιμοποιηθεί παρακείμενος: Το σύστημα υγείας έχει αρχίσει να βελτιώνεται.

Αν ισχύει η εκδοχή ΙΙΙ, σημαίνει πως δεν έγινε καμιά ουσιαστική προσπάθεια στα χρόνια που πέρασαν, και ότι η βελτίωση του συστήματος υγείας μετατίθεται… στο άμεσο ή στο απώτερο μέλλον.

Αν ισχύει η εκδοχή IV, θα πρέπει να σκεφτούμε ότι το σύστημα υγείας δεν έχει βελτιωθεί ακόμη.

Αν ισχύει η εκδοχή V, θα έπρεπε να έχουμε διαπιστώσει πρώτοι εμείς τη βελτίωσή του.
Μη βιαστείτε να απαντήσετε ότι πρόκειται για γραμματικό λάθος!

Απλώς, είναι μια σημασία του ενεστώτα, που επιτρέπει στον ομιλητή ή τον συντάκτη του κειμένου να κινείται ελεύθερα μεταξύ βεβαιότητας και διαβεβαίωσης.

Για να κυριολεκτούμε: μεταξύ προγραμματισμού και υπόσχεσης!

Μήπως τελικά έχουμε να κάνουμε με έναν "προεκλογικό ενεστώτα";
Για σκεφτείτε το…

Κι αν η πρόταση: "Το σύστημα υγείας βελτιώνεται" διατυπώνεται από το κόμμα που βρισκόταν μέχρι τώρα στην αντιπολίτευση;
M
M